Bij het overlijden van Thomas Banyacya
Op 6 februari 1999 overleed Thomas Banyacya, een van de voormannen van de traditionele Hopi-Indianen. Voor de Hopi's heeft waarschijnlijk niemand meer het gezicht naar de buitenwereld bepaald als deze in 1910 geboren 'woordvoerder'. Een terugblik op een kleurrijk en bewogen leven.
Het woord 'Hopi' betekent 'vredelievend volk'. Op grond van dit principe weigerde de jonge Thomas Banyacya militaire dienst en moest hij in jaren veertig zeven jaar in de gevangenis doorbrengen. Toen hij uit zijn cel kwam was de wereld ingrijpend veranderd. Duitsland en Japan hadden gecapituleerd voor de Geallieerden en boven Hiroshima en Nagasaki waren twee atoombommen gedropt. Voor de Hopi's was deze atoomaanval de vervulling van een eeuwenoude profetie. Volgens die profetie zou er op een bepaald moment in de tijd een kruik met hete sintels op aarde vallen. Als dit zou gebeuren zou dat betekenen dat de menselijke cultuur het einde van haar natuurlijke cirkel zou hebben bereikt en er een stadium van zuivering zou volgen. Voor verschillende geestelijke leiders uit de Hopi-dorpen was dit het moment om hun profetieën onderling te vergelijken en tot dan toe geheim gebleven kennis met elkaar te delen. Op een bijeenkomst in het dorp Shungopovi werd Thomas Banyacya aangesteld als om als `tolk' de wereld te informeren over de Hopi-zienswijze.
De rest van zijn leven heeft Banyacya zich volledig toegewijd aan het uitvoeren van die taak, ondanks harde kritiek en sterke tegenwerking. Hij reisde de wereld rond om het waarschuwende geluid van de Hopi's te laten horen. Daarbij was hij persoonlijk een van de aandrijvers in de afgelopen decennia van de `revival' van de traditionele Indiaanse cultuur in Amerika. Hij leidde met zijn familie een eenvoudig leven, afhankelijk als hij was van donaties van mensen die zijn werk steunden.
Keer op keer probeerden de traditionele Hopi's de regeringsleiders in Washington te waarschuwen. In 1970 bijvoorbeeld, wanneer zij zich met de volgende boodschap richten tot president Nixon:
De blanke man heeft door zijn ongevoeligheid voor de Natuur het gezicht van Moeder Aarde geschonden. De geavanceerde technische macht van de blanke man is mogelijk geworden dankzij het gebrek aan respect voor de spirituele weg en voor de weg van alle levende dingen. De begeerte van de blanke man voor materiële bezittingen en macht heeft hem verblind voor de pijn die hij Moeder Aarde heeft aangedaan in zijn zoektocht naar wat hij natuurlijke hulpbronnen noemt. In het hele land is het water bedorven, en is de aarde gebroken en geschonden, en is de lucht vervuild. Levende wezens sterven door vergiften die de industrie heeft achtergelaten. En het pad van de Grote Geest is moeilijk zichtbaar geworden voor bijna alle mensen, zelfs voor vele Indianen die hebben besloten om in plaats daarvan het pad van de blanke man te volgen.
De bezorgde woorden zijn aan dovemansoren gericht. In 1972 is Thomas Banyacya aanwezig op de eerste grote internationale milieuconferentie in Stockholm, op het moment dat `het milieu' voor het eerst een issue begint te worden. Er zouden vele conferenties volgen. Twintig jaar later is Banyacya opnieuw aan deze kant van de oceaan, als prominente gast op de World Uranium Hearing in Salzburg.
Thomas Banyacya had het gevoel dat de missie die hij zich in zijn leven had gesteld pas voltooid was toen hij, na vele jaren van tevergeefs proberen, in 1992 in staat was de Hopi-boodschap in het gebouw van de Verenigde Naties onder de aandacht van de verzamelde gedelegeerden te krijgen. De profetieën hadden voorzegd dat de Hopi's op een cruciale fase in de menselijke geschiedenis het woord zouden voeren in het Huis van Mica, dat ergens in het oosten moest liggen. De traditionele Hopi's interpreteerden die profetie zo, dat dit Huis van Mica niets anders kon zijn dan het volledig met spiegelglas afgedekte gebouw van de VN in New York. De context waarbinnen Banyacya daar uiteindelijk te zamen met andere Hopi's daar uiteindelijk het woord kon voeren was de afkondiging van 1993 als het VN-Jaar van de Inheemse Volken.
Banyacya's boodschap was in essentie eenvoudig: de grote problemen van de moderne samenleving zijn geworteld in een fatale fout van de moderne mens. Omdat het verkrijgen van een overvloed aan comfort zijn belangrijkste levensdoel is geworden, is hij zijn spirituele relatie met andere levensvormen en andere mensen op aarde uit het oog verloren. Banyacya was ervan overtuigd dat het praktiseren een eenvoudige, spiritueel georiënteerde levensstijl de enige manier was om stand te houden in tijden van toenemende oorlogsvoering en natuurcatastrofes. Decennia voordat wetenschappers oog begonnen te krijgen voor tekenen van wereldomvattende klimaatsverandering, waarschuwde hij dat het antwoord van de Natuur op de activiteiten van de industriële samenleving ongekend hard zou zijn. We zouden met steeds meer en steeds heviger calamiteiten worden geconfronteerd: orkanen, overstromingen en aardbevingen.
Begin jaren tachtig, toen hij nog hoofdredacteur was van de inheemse krant Akwesasne Notes, schreef John Mohawk eens een interessant cultuurkritisch artikel over de technologische samenleving. Het artikel opende met het relaas van een autotocht die hij met Thomas Banyacya had gemaakt. De reis had hen gevoerd langs de enorme Moses elektriciteitscentrale nabij de Niagara-watervallen. Opeens had Banyacya aan Mohawk gevraagd de auto langs de weg stil te zetten. 'In onze profetie', zo zei hij de verbaasde hoofdredacteur, 'wordt verteld dat op een dag de wereld omspannen zal zijn door de draden van de Spinnevrouw.' Met zijn blik op de ontelbare stroomdraden die zich via hoogspanningsmasten vanuit de centrale vertakten, voegde de Hopi eraan toe: 'Ik geloof dat ik zojuist haar web heb gezien.'
In 1983 bezoek ik Thomas Banyacya met een paar vrienden in zijn huis in Kykotsmovi, aan de voet van een van de drie tafelbergen waarop de oude Hopi-dorpen liggen. De Hopi-'tolk' is dan 73 jaar oud, een innemende man, met zijn karakteristieke felgekleurde shawl om zijn hoofd geknoopt. Met zijn doordringende ogen afwisselend op ieder van ons gericht vertelt hij over de Hopi-profetie waarvan de essentie ergens vlakbij, in symbolische vorm, al sinds onheuglijke tijd op een stuk rots staat uitgekerfd. De oude Hopi haalt een perkament te voorschijn waarop de rotstekening schematisch is weergegeven. We zijn erg onder de indruk van zijn verhaal.
Wanneer we weer buiten staan, besluiten om meteen naar het Hopi Cultural Center rijden, de enige uitspanning die er op het reservaat te vinden is. We pakken pen en papier en proberen, elkaar aanvullend, op te schrijven wat we net allemaal te horen hebben gekregen. We willen de woorden vasthouden om de ervaring niet te snel te vergeten. De een herinnert zich wat hij zei over afbeeldingen van mensen waarbij het hoofd is gescheiden van de romp, wat mogelijk betekent dat het denken los is komen te staan van de rest van het lichaam, van het gevoel. De ander is vooral onder de indruk van wat Thomas Banyacya zei over een deel van de tekening waarop je een traditionele Hopi ziet afgebeeld, wiens nederigheid is uitgedrukt door het feit dat hij alleen een mais-plantstok bij zich heeft; meer heeft hij niet nodig. En wat zei hij ook al weer over de 'Dag van Zuivering', die onvermijdelijk komt als de Blanke Man zijn denken en handelen niet verandert? We zijn vooral geïntrigeerd door het 'trappetje' dat uiterst rechts op de rotstekening staat en in een grillige lijn naar boven leidt: naar de chaos, naar het niets. Dat is waar het op uitloopt als de industriële samenleving niet op zijn overmoedige schreden terugkeert.
Een paar later, in 1986 of 1987, zie ik een foto van de Hopi-woordvoerder in een krant. De kleine Thomas Banyacya staat naast de breedgeschouderde en breed glimlachende filmacteur Jon Voight. De gevierde Hollywood-ster heeft zijn arm om de Hopi-Indiaan gelegd. Hij wil, te zamen met Liz Taylor, Banyacya een platform bieden om naar buiten te treden met zijn boodschap voor de mensheid. Er is een persconferentie belegd in een Hollywood-studio. Een droevig stemmend beeld: de schuchtere Banyacya die, via de wereld van kitsch en illusie, een hopeloos lijkende poging doet de rest van de wereld een door-en-door ernstige boodschap in te wrijven.
Thuis krijgt hij naderhand de wind van voren; veel andere Hopi's waaronder ook traditionelen hebben zich zeer aan de vertoning geërgerd: hij zou er wel veel geld voor hebben gekregen, het zou hem gaan om zijn eigen ego. Keer op keer krijgt Banyacya dit soort kritiek en desondanks trekt hij er telkens weer op uit om de 'Hopi-Boodschap van Vrede' uit te dragen. In de hoop dat de mens, nu het nog kan, zijn fatale fout zal onderkennen en corrigeren.
Op 28 februari, bij het krieken van de dag, komt een groepje Indianen bijeen op de top van een van de heuvels middenin San Francisco. Zij houden een Sunrise Ceremony ter nagedachtenis van de overleden 'holy man', en staan stil bij het feit dat de wereld armer en leger is, nu een van haar grote spirituele leiders is gestorven.
Jan van Boeckel
